Bwe kituuka ku bulamu n’okufa, abantu bulijjo bamanyidde okubigabanyaamu ebintu bibiri ebisukkiridde ebikontana: obulamu kye kitangaala ekipya era ekibuguma eky’oku makya, ebimuli ebibuuka ku matabi, n’essuubi erikwatiddwa ennyo mu ntende; ate nga okufa kye kiro ekinyogovu era ekisirifu, ebikoola ebikaze nga bigwa okuva ku matabi, n’enkomerero eteewalika gye tudduka. Okutya kuno okw’obuzaale kutuleetera emirundi mingi okubeera n’omutima ogw’okwongera ku buwanvu bw’obulamu, naye ne tusimbira ekkuuli okunoonyereza ku buziba bw’obulamu, era bulijjo tetuyagala kwolekagana na nsonga nti okufa kitundu kya bulamu ekiteetaagisa. Tebabeera balabe abaawuddwamu, wabula banne ababeera awamu era nga beesigamye ku bannaabwe mu nsengekera y’obutonde.
Omuwendo gw’obulamu teguli mu butaggwaawo, wabula mu bukoma n’obulamu bwabwo.Obulamu lugendo lwa kkubo limu-. Nga tutandikira ku kukaaba kw’okuzaalibwa, tukwata ku bbugumu n’obunnyogovu bw’ensi n’okwegomba n’obunyiikivu, tuwulira ebbugumu ly’omukwano gw’amaka, obwesimbu bw’omukwano, n’obulungi bw’omukwano, tufuna enseko n’amaziga, okugonza n’okunyiiga, okukula mu buli kye tuyitamu, era ne twegaggawaza mu buli kutegeera. Omuddo ogw’omu nsiko gujja kufuba okumenya ettaka, akamuli akatono kajja kufuumuuka n’obuvumu nga kagenda ku musana, era ekinyonyi ekibuuka kijja kugumiikiriza okubunyisa ebiwaawaatiro byakyo ne kibuuka. Obulamu bwonna mu nsi bugezaako nga bwe busobola okwaka ekitangaala kyabwo mu kiseera ekitono, nga ge makulu agasinga obusookerwako ag’obulamu - si kubeerawo kwokka, wabula okukula n’ebbugumu, okuwulira nga tufaayo, n’okuleka akabonero ak’enjawulo akaffe. Tetulina kulwanagana na ddi obulamu lwe bunaggwa, tumala okutwala buli kaseera akaliwo nga ka muwendo, okwagala n’obunyiikivu, okubeera nga siriyaasi, n’okujjuza obulamu obutono n’ebbugumu n’omuwendo.
Okufa si kwa ntiisa. Si kuzikiriza bulamu, wabula enzirukanya n’ekifo obutonde we bugenda.Okuzaalibwa, okukaddiwa, obulwadde n’okufa ge mateeka agasinga obwenkanya mu nsi yonna, tewali ayinza kubeera kujjako awatali kufaayo ku bugagga oba ekifo. Bulijjo tulowooza nti okufa kwe kufiirwa, okwawukana n’enkomerero ya buli kimu, naye okusinziira ku ndowooza endala, okufa kwe kukyusa kwokka kw’ebiramu: ebikoola ebigudde bifuuka ebitoomi by’omu nsenyi okuliisa emiti emipya, amazzi agakulukuta geegatta mu migga n’ennyanja okudda mu bugazi, era obulamu obufiiriddwa tebubula ddala. Abo be twagala, ebbugumu lye twaleka, n’ekisa kye twayisaamu bulijjo bijja kusigala mu nsi, bifuuke ekitangaala mu kujjukira kw’emilembe egy’oluvannyuma, era biyingire mu nsengekera y’obutonde. Okufa kutuyigiriza okutwala ng’ekikulu, kututegeera obunafu n’omuwendo gw’obulamu, kutuleetera okulekawo ebizibu n’okukaayana, okumanya okussa ekitiibwa mu bulamu, okuyisa abalala n’okweyisa mu ngeri ey’ekisa. Si nkomerero ya kizikiza, wabula okujjukiza nti tusaanidde okubeera nga bwe twagala mu kiseera kye tulina obulamu.
Enzirukanya y’obulamu n’okufa tteeka eritaggwaawo ery’obutonde bwonna, era era ge mazima agasinga obugonvu ag’obulamu. Tetwetaaga kutya kujja kwa kufa, wadde okwonoona ebiseera by’obulamu. Obulamu butuwa eddembe okuwulira ensi, ate okufa kutuwa obukkakkamu okusenza eby’emabega. Zijjulizagana, ne zifuula buli bulamu okuba obw’amakulu ate buli kusiibula okufuuka okw’amakulu. Ffenna tukwate obulamu n’okutya, tukwate obulamu n’obunyiikivu, era twolekere okwawukana era tukomekkereze n’ebirowoozo ebikkakkamu era eby’emirembe, tutegeere nti tusaanidde okubeera mu ngeri ey’amagezi mu bujjuvu nga tuli balamu, era tukkirize enteekateeka y’obutonde mu mirembe nga tufudde, era tubeere mu bulamu obusinga obutuufu era obw’ebbugumu mu nsengekera y’obulamu n’okufa.
